Թաքնված երաշտ

Թաքնված երաշտ

Կլիմայի փոփոխության համատեքստում ջրային ռեսուրսների կառավարումը ենթադրում է ջրի պլանավորում, բաշխում, պաշտպանություն և արդյունավետ օգտագործում՝ հաշվի առնելով տեղումների, ջերմաստիճանի, գոլորշիացման, երաշտների, ջրհեղեղների, ստորգետնյա ջրերի համալրման և ջրի պահանջարկի փոփոխությունները։
Ջրային ռեսուրսների կառավարման խնդիրը կարևոր է Հայաստանի, մասնավորապես` Արարատյան դաշտի և Արմավիրի մարզի համար, քանի որ կլիմայի փոփոխությունը փոխազդում է ստորգետնյա ջրերի և ոռոգման ջրի պաշարների վրա։

Կլիմայի փոփոխությունն ազդում է ջրի ամբողջ շրջապտույտի վրա, մասնավորապես՝

օդի ջերմաստիճանի բարձրացման պատճառով ավելանում է գոլորշիացումը, որը բերում է մշակաբույսերի ջրի պահանջի ավելացման,
տեղումները դառնում են անկանխատեսելի, որը պատճառ է դառնում երաշտների և անկանոն ջրամատակարարման,
նվազում է ձյան շերտը, որը գարնանային և ամառային գետային հոսքը դարձնում է քիչ հուսալի,
ինտենսիվ տեղումները դառնում են ավելի հաճախակի, որը մեծացնում է ջրհեղեղների և հողերի էրոզիայի ռիսկերը, և էական ազդեցություն չեն ունենում ստորգետնյա ջրային պաշարների համալրման գործում,
նվազում է ստորգետնյա ջրերի համալրումը, ինչի համար պատճառ են հանդիսանում անկանոն տեղումներն ու գոլորշիացման բարձր մակարդակը,
մեծանում է ոռոգման ջրի պահանջարկը. սա ավանդաբար տեղի է ունենում, երբ ոռոգման ջրի հասանելիությունն իջնում է իր նվազագույն մակարդակին։

Արդյունքում՝ գլխավոր խնդիրը միայն ջրի պակասը չէ, այլ նաև ջրի հասանելիությունը ժամանակի, վայրի և քանակի, ինչպես նաև դրա անհրաժեշտության միջև աճող անհամապատասխանությունը։
Ջրային պաշարների դասական մոդելի խնդիրն է՝ ինչպես կարողանալբավարար քանակությամբ ջուր ապահովել։
Կլիմայի հարմարվողականության մոտեցումն ավելի լայն սպեկտոր է ընդգրկում, մասնավորապես՝

Որքա՞ն ջուր կլինի իրականում հասանելի 10 կամ 30 տարի հետո։
Ո՞վ պետք է ջուր ստանա դեֆիցիտի ժամանակ։
Որքա՞ն ջուր կարող են կայուն կերպով ապահովել ստորգետնյա ջրային

համակարգերը։

Ո՞ր մշակաբույսերը կարելի է մշակել։
Ինչպե՞ս կարելի է կրճատել կորուստները։
Ինչպե՞ս կարելի է պաշտպանել էկոհամակարգերը։

Սա պահանջում է անցում դեպի ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարում:

Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը ջրի հասանելիության վրա

Կլիմայի հարմարվողականության միջոցառումներ

Ուսումնասիրենք կլիմայական փոփոխությունների համատեքստում ջրային ռեսուրսների կառավարման դասական մեթոդները և փաստացի իրավիճակը Արմավիրի մարզում։
Ստորգետնյա ջրեր․ Արարատյան դաշտի համար արտեզյան ավազանն ունի կենսական և ռազմավարական նշանակություն, որը պետք է դիտարկել որպես երկարաժամկետ ռազմավարական խնդիր, այլ ոչ թե պարզապես ոռոգման խնդիր։ Կլիմայական փոփոխությունների պայմաններում խիստ կարևոր է վերահսկել ջրառը և ստորգետնյա ջրերի մակարդակը, սահմանափակել գերարդյունահանումը, միևնույն ժամանակ պահպանել ռազմավարական հորատանցքերը:

(Վերալիցքավորում) – (բնական արտահոսք + ջրառ) = ստորգետնյա ջրային պաշարների փոփոխություն

Եթե ջրառը մշտապես գերազանցում է լիցքավորմանը, համակարգն օգտագործում է իր կուտակված պաշարները, որը կարող է շղթայական ռեակցիա առաջացնել, մասնավորապես՝

ստորգետնյա ջրերի մակարդակի անկում,
աղբյուրների/ճահճուտների չորացում,
հուսալի գյուղատնտեսության ռիսկերի ավելացում,
պոմպերի ծախսերի ավելացում,
հողերի դեգրադացիա/աղակալում,
գյուղատնտեսական արտադրողականության անկում։

Տեղումների նվազման և Արաքս գետի գետավազանի ջրային պաշարների կտրուկ կրճատմանպատճառով Արտեզյան ավազանն ավելի խոցելի է դարձել և անհրաժեշտություն է առաջացել խստացնելու ավազանի հաշվեկշիռը պահպանելու միջոցառումները։ Արտեզյան ավազանի ջրային պաշարների պահպանությունը կապված է ճշգրիտ տեղեկատվություն ունենալու հետ։ Մասնավորապես, Շրջակա միջավայրի նախարարության ջրօգտագործման թույլտվությունների վերաբերյալ տեղեկատվության մեջ ներառված չեն բոլոր խորքային հորերը, օրինակ՝ Սարդարապատի հուշահամալիրի տարածքում կա մոտ 10 խորքային հոր, սակայն ջրօգտագործման թույլտվություններում նման գրառում չկա։

Խորհրդային տարիներից բազմաթիվ խորքային արտեզյան հորեր պահպանվել են, օրինակ, արտադրական կազմակերպությունների տարածքներում։ Կազմակերպությունները լուծարվել են, իսկ հորերը պահպանվել և հաշվառումից դուրս են մնացել։ Նման խնդիրները մեծ խոչընդոտ են ավազանի ջրային պաշարների հաշվեկշռի պահպանման համար։ Անհրաժեշտ է ավազանում տեղադրված հորատանցքերի գույքագրում իրականացնել, որի միջոցով միայն հնարավոր կլինի հաշվարկել ջրառի իրական ծավալը։

Ավելի մեծ խնդիր է երբեմնի ինքնաշատրվանող խորքային հորերում ճնշումների անկումը, ինչը ստիպեց ձկնաբույծներին տեղափոխվելու ցածրադիր շրջաններ։ Լքված ձկնաբուծարանների խորքային հորերի ջուրը տարվա ընթացքում բարձրանում է մինչև երկրի մակերես և ինֆիլտրացիայի միջոցով ջուրը ներծծվում է հողի մեջ, այնուհետև, ջուրը գոլորշիանալով, հողի մեջ է թողնում իր մեջ լուծված աղերը, ինչի հետևանքով, հողերը աղակալվելով, դառնում են անպիտան։

Ոռոգման նպատակով ավազանից վերցվող ջրի ծավալը դուրս է հաշվարկներից։ Նույնիսկ մոտավոր հաշվարկը գրեթե անհնար է։
Այս եղանակով ավազանի ջրի կորուստը դուրս է մնում հաշվարկներից, և ավազանից ջրի ելքի ծավալը հաշվելու համար պետք է հաշվի առնել բոլոր մեծ ու փոքր գործոնները։

Ոռոգում․ Կաթիլային ոռոգում, ճնշման կառավարում, ջրատարների վերականգնում, արտահոսքի նվազեցում
Հայաստանում կաթիլային ոռոգում հնարավոր է իրականացնել մեծ հողատարածքներում, որտեղ անհրաժեշտ է անցկացնել ոռոգման ջրագիծ, ապահովել էլեկտրաէներգիայով, կառուցել պոմպակայան։ Փոքր հողատարածքներում նման միջոցառումներ կատարելը տնտեսապես ձեռնտու չէ և իրականացնելն անհնար։
Հայկական ավանդական այգիներում կաթիլային եղանակով ոռոգումը չի բավարարում կուլտուրաները հագեցնելու համար։

Բանջարաբոստանային կուլտուրաները կաթիլային եղանակով ոռոգելը նպատակահարմար չէ, քանի որ հողատարածքներն ամեն տարի վարվում են և անհրաժեշտություն է առաջանում ամեն տարի կաթիլային ոռոգման համակարգը նորոգել ու փոխել վնասված խողովակները, ինչը թանկացնում է արտադրված բանջարաբոստանային կուլտուրայի ինքնարժեքը։
Հայաստանում ոռոգման ջրի կորուստը կազմում է մինչև 70 տոկոս, որի հիմնական պատճառներից են ոռոգման ցանցի մաշվածությունը, հողաշեն ջրատարներն ու պատասխանատվության ցածր մակարդակը

Ջրամբարներ. Երաշտի պայմաններում հարմարվողական գործողություն՝ հիմնված սեզոնային կանխատեսումների վրա
Ցանկալի է, որ ջրամբարները լիցքավորվեն գարնանային վարարումների, ձնհալի և անձրևների ջրով, ինչը լրացուցիչ ոռոգման ջրի պաշար է և կարող է զսպել ոռոգման ջրի դեֆիցիտի կամ երաշտի վնասները։
Արմավիրի մարզի արևմտյան հատվածում կառուցված են տարբեր մեծության բազմաթիվ ջրամբարներ, որոնք հիմնականում պատկանում են խոշոր հողատերերին։ Այս ջրամբարները կառուցված են ոռոգման ջրանցքների հարևանությամբ և լիցքավորում իրականացնում են անմիջապես ջրանցքից։ Լինում են տարիներ, որ այս ջրամբարների պատճառով ոռոգման համակարգն անցնում է հովհարային ռեժիմի։

Խնդիրը կայանում է նրանում, որ վերջին 5-10 տարիների ընթացքում մարզի արևմտյան հատվածներում հազարավոր հեկտար հողեր յուրացվել և օգտագործվում են գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակության նպատակով, իսկ ոռոգման համակարգը կառուցվել է ավելի վաղ և օբյեկտիվ պատճառներով չի բավարարում արդի պահանջներին։ Այս իրավիճակում ջրամբարները, լինելով շահեկան դիրքում, իրականացնում են լիցքավորում, իսկ ջրանցքի ցածրադիր հատվածներում ավելանում է ոռոգման ջրի դեֆիցիտը։
Ջրամբարները գոլորշիացման միջոցով ջրի մեծ կորուստ ունեն, որի մեծությունը Արարատյան դաշտում կազմում է տարեկան 1200 մմ։

Գետեր․ Գլոբալ տաքացման պայմաններում շատ կարևոր է պահպանել գետերի էկոլոգիական հոսքերը՝ միաժամանակ ջուրը հատկացնելով մարդու օգտագործման համար
Արմավիրի մարզով հոսում են Քասախ, Հրազդան, Սևջուր գետերը, որոնց էկոլոգիական հոսքերի պահպանման մասին խոսելն ավելորդ է, քանի որ բոլոր գետերի ջրերն աղտոտված են կենցաղային կեղտաջրերով և ոչնչացված է կենսաբազմազանությունը։ Հրազդան և Քասախ գետերի ջրերն աղտոտված են կենցաղային կեղտաջրերով, իսկ Սևջուր գետը, որը սկիզբ է առնում Ակնալճից, 100 տոկոսով ցամաքել է՝ իր հունը զիջելով բացառապես կեղտաջրերին։

Այս գետերի կենսաբազմազանության ոչնչացումը մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանը և աղտոտված ջրերով ոռոգում իրականացնելը դառնում է ծայրահեղ միջոց՝ հատկապես սակավաջուր տարիներին։
Արտաշար գյուղի տնտեսությունները ստիպված են օգտագործելու կենցաղային կեղտաջրերը ոռոգման նպատակով։

Ճահճուտներ․ Պաշտպանել և վերականգնել ճահճուտները որպես բնական ջրամբարման համակարգեր
Արմավիրի մարզն ունի հարյուրավոր հեկտար ճահճուտներ, որտեղ ձևավորված է ջրային և ցամաքային կենսաբազմազանություն և էկոհամակարգ։ Ճահճուտների ջրային պաշարներն օգտագործվել են ոռոգման նպատակով։

Վերջին 5 տարիներին Արմավիրի մարզի ճահճուտներն աստիճանաբար չորանում են։ Մարզի ճահճուտների հիմնական մասը գոյացել է Արաքսի գետավազանում։ Արաքս գետի ջրային հոսքի նվազմանը զուգահեռ վերանում են նաև ճահճուտները։ Վերացող ճահճուտներում ոչնչանում է կենսաբազմազանությունը։
Ճահճուտների վերացումը և կենսաբազմազանության ոչնչացումը մեծ հարված է գյուղատնտեսությանը և պետք է միջոցներ ձեռք առնվեն վերականգնելու ճահճուտներն ու կենսաբազմազանությունը։

Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը ջրի հասանելիության վրա

Երաշտի կառավարում․ Արմավիրի մարզում սպասվող երաշտի կանխատեսումը հիմնականում կախված է Ախուրյանի ջրամբարի մակարդակից։ Ջրամբարի մակարդակով է որոշվում ոռոգման սեզոնի մեկնարկը և ավարտը։ Ջրամբարի մակարդակի հետ կապված, ոռոգման սեզոնը կարող է մեկնարկել ապրիլից կամ մայիսի 1-ից։ Գլոբալ տաքացման դրական կողմերից է գյուղատնտեսական սեզոնի երկարացումը։

Սա կարող է գյուղացիական տնտեսություններին հնարավորություն ընձեռել բանջարաբոստանային կուլտուրաների կրկնակի բերքահավաք կազմակերպել, եթե իհարկե կանոնավոր կերպով ոռոգման ջուր մատակարարվի։ Եթե ոռոգման ջուրը գարնանը ուշանում է կամ աշնանը շուտ ավարտվում սեզոնը, գլոբալ տաքացման այս առավելությունը զրոյանում է։
Սակավաջուր տարիներին սահմանվում է գրաֆիկով ոռոգման ջրի մատակարարում, որը մեծ վնաս է հասցնում բանջարաբոստանային կուլտուրաներին։

Կլիմայի փոփոխությունը պատմականորեն ձեւավորված ջրի հասանելիությունը դարձնում է անհուսալի հիմք ապագա ջրային ռեսուրսների կառավարման համար։

Հայաստանի համար սա նշանակում է, որ ջրային ռեսուրսների կառավարումը պետք է դառնա հարմարվողականության քաղաքականություն, այլ ոչ թե պարզապես ենթակառուցվածքների կամ ոռոգման քաղաքականություն: Այն պետք է մեկ կառավարման շրջանակներում կապի ստորգետնյա ջրերը, գետերը, գյուղատնտեսությունը, էկոհամակարգերը, կլիմայի կանխատեսումը, հողերի դեգրադացիան և տեղական համայնքները: